Nhắc đến sâu chit, những người con Tây Bắc luôn cảm thấy tự hào vì món đặc sản vô cùng quý giá này. Món đặc sản có một không hai do thiên nhiên ban tặng ở núi rừng Tây Bắc: Lạng Sơn, Điện Biên, Sơn La.

sâu chít được lấy từ cây chít

Loài côn trùng sống trong cây chit.

Do đặc tính sinh trưởng, cứ vào tháng 11-12 trong năm là lúc mà sâu phát triển mạnh nhất, lúc này người dân bắt đầu đi thu hoạch những cây chit để bắt sâu. Theo kinh nghiệm của những người dân ở đây thì những cây có dấu hiệu bị bệnh và không thể nở hoa  là những cây bị sâu chít hút chất dinh dưỡng để sống kí sinh,  những cây này thường bị cụt ngọn. Sau đó họ sẽ cắt ngang thân cây ở phía trên khoảng 50-60 cm rồi chẻ đôi cây chít để bắt sâu. Sau khi bắt được sâu, người ta thường ngâm sâu chít tươi với rượu nhạt để giữ được chất dinh dưỡng và màu sắc tươi rói trắng sữa của sâu.

Thức ăn bổ dưỡng cho mọi người:

Sâu chít vốn nổi tiếng với món chế biến là rượu sâu chít. Loại rượu được cánh đàn ông rất ưa thích bởi khả năng tăng cường sinh lực của nó ( thông thường 1kg sâu sẽ được ngâm với 5 lít rượu )

Ngoài cách chế biến dùng ngâm rượu để uống, sâu chít tươi có thể được dùng để sào khô nấu cháo hoặc hầm với thịt ăn hàng ngày.

Theo nghiên cứu của các nhà khoa học cho thấy loài “đông trùng hạ thảo” có hàm lượng protein chiếm 25-32% trong cơ thể, trong đó có 6 axit amin, còn sâu chít cũng có hàm lượng protein tương đương nhưng thành phần axit amin được xác định lên đến 17/20 loại cần cho cơ thể. Không những chỉ tốt cho đàn ông, nghiên cứu cũng cho thấy, sâu chít còn giúp cải thiện da và sức khỏe phụ nữ, cho những người thể trạng yếu.

Vì vậy, ở Điện Biện và các vùng Tây Bắc hiện nay rượu sâu chít và thịt sâu chít là những thứ được tiêu thụ mạnh cho khách miền xuôi.

Nguồn dược liệu quý cho ngành Y:

Chính bởi sâu chít có những tính chất dược lí giống với đông trùng hạ thảo như vậy, nên sâu chít cũng được dùng làm dược liệu trong Đông y.  Sâu chít tươi sau khi được mang về sẽ được rửa sạch sâu bằng nước muối, rang hoặc sấy khô. Khi dùng, tẩm sâu với mật ong, rồi lại sấy khô. Dược liệu có vị ngọt, tính ôn, được dùng thay thế vị đông trùng hạ thảo của thuốc Bắc với tác dụng bổ tinh tủy, ích phế thận, tráng dương khí, chữa suy nhược thần kinh, đau lưng do thận hư, liệt dương, mỏi gối. Liều dùng hằng ngày là 6-12g dưới dạng rượu ngâm.

Cách đây không lâu, TS.BS Phan Anh Tuấn cùng các cộng sự thuộc Viện Y học Cổ truyền Quân đội, Đại học Y Hà Nội đã thực hiện công trình nghiên cứu về loài sâu chít này và đã có kết luận đầy đủ về đặc điểm sinh học (các giai đoạn phát triển trong vòng đời) của chúng và đặc biệt các nghiên cứu cho thấy sâu chít có tác dụng gây độc cho tế bào ung thư, vì vậy nó có thể dùng để bào chế thuốc để điều trị ung thư rất hiệu quả.

Hiện nay các nhà khoa học và côn trùng học đang hợp tác để thực hiện đề tài “Nuôi sâu để khai thác bền vững”. Đề tài đang được nuôi trồng bán nhân tạo thử nghiệm ở Điện Biên, nơi được coi là vùng có khí hậu thích hợp nhất để cho sâu chít phát triển.

Đông trùng hạ thảo vốn là loại dược liệu quý. Từ ngàn xưa ở TQ, loại dược liệu này chỉ được sử dụng cho các vua chúa, người dân bình thường không được sử dụng. Từ sự quý giá của dược liệu này mà ngày nay để thu được lợi nhuận cao người ta đã làm giả loại dược liệu này khiến cho những người có nhu cầu khi mua hàng không biết thật giả thế nào.

Ở TP. Hồ Chí Minh, trên các tuyến phố chuyên bán thuốc Bắc như: Hải Thượng Lãn Ông, Triệu Quang Phục, Phùng Hưng,…hàng trăm các cửa hàng chuyên bán các loại dược liệu như: Hồng sâm, bạch sâm, Hà xa đại táo, …. Và tất nhiên không thể thiếu đông trùng hạ thảo.

Theo lương y Diệp Khiết, 1 lương y trong gia đình truyền thống thì đông trùng hạ thảo chỉ có thể sinh sống ở vùng cao 3000 – 5000 mét so với mực nước biển, có tuyết phủ kín suốt năm như: Thanh Tang ở Trung Quốc và dãy núi Hymalaya. Nghe thì có vẻ khó khăn lắm mới có thể lấy được loại dược liệu này nhưng nếu chúng ta đi dọc các tuyến phố thuốc Bắc tại một số điểm bán dược liệu thì giá bán của loại thần dược này có thể thấy là khá mềm so với thực tế. Có cửa hàng đóng hộp, nhãn mác bắt mắt giá cho 1kg đông trùng hạ thảo chỉ với ….20 triệu và vẫn có thể mặc cả. Để ý kỹ thì loại đông trùng hạ thảo người này bán thân nhỏ và ngắn, phần đầu sâu có màu vàng xậm.

Khi tuyết tan thì nấm bắt đầu phát triển từ ấu trùng

Nhờ sự giới thiệu của lương y, chúng tôi được gặp a Lý Bửu – 1 tiểu thương có 5 năm kinh nghiệm trong nghề. A cho biết, cứ khoảng cuối xuân đầu hè là anh lại lên khu vực Thanh Tạng – Trung Quốc để thu mua đông trùng hạ thảo. A cũng cho biết, ở Nepal – nơi cung cấp 80% đông trùng hạ thảo cho thị trường thế giới, loại rẻ nhất cũng có giá lên tới 315 triệu VNĐ cho 1Kg, còn ở những phố thuốc Bắc vẫn giao bán với giá vài chục triệu 1Kg thì đều là hàng giả.

Làm giả ĐTHT có nhiều cách: Trước kia, sau khi trích ly hết những dược chất, người ta thường đổ bỏ xác ĐTHT. Thế là xuất hiện những đầu nậu chuyên thu gom loại xác này. Anh Bửu cho biết: “Hiểu rõ tâm lý người mua ĐTHT nhằm tăng cường khả năng tình dục nên những người làm giả đã bơm vào trong thân ĐTHT một số chất, chủ yếu là Viagra. Khi uống vào, chỉ chừng 30 phút sau là có tác dụng ngay nhưng quan trọng nhất là vấn đề tâm lý. Người uống tin rằng mình đang sử dụng thảo mộc chứ không phải thuốc Tây nên không có hại!”.

Những cách làm nhái dược liệu đông trùng hạ thảo: người ta thường thu gom xác của đông trùng hạ thảo sau khi bị trích hết những dược chất. Sau đó bơm chất Viagra có tích kích thích tình dục vào, làm cho người dùng có tâm lý mình đang dùng thần dược chứ không phải loại thuốc tây độc hại nào, nhưng thật ra vẫn là thuốc tây bơm vào.

Một cách khác để làm giả là người ta tạo hình con trùng từ cây “địa tàm” thậm trí còn dùng bột ngô, bột lúa mạch hay thạch cao và dùng “thảo thạch” để tạo hình cây nấm vào cho chúng nối liền với nhau, nếu để ý kỹ sẽ thấy được vết nối này và các vết gấp trên thân con trùng sẽ đều và bằng phẳng chứ không được tự nhiên.

Loại đông trùng hạ thảo được làm giả hơn và có giá đắt hơn là loại được làm từ con sâu chit (là loại dược liệu quý có ở Việt Nam), thân hình giống con nhộng. Tuy nhiên khi sấy khô lên thì con sâu chit sẽ to hơn rất nhiều so với đông trùng hạ thảo.

Sâu chít khô được dùng làm giả đông trùng hạ thảo

Nếu phân biệt bằng mắt thường không được, các bạn có thể ngửi mùi của loại dược liệu này. Đông trùng hạ thảo thật có mùi nấm rơm rất nồng và mùi tanh của nấm hương, còn loại hàng giả thì có mùi tanh của cá, và có mùi khó ngửi của chất hóa học.

Với công nghệ làm giả đông trùng hạ thảo tinh vi như vậy, nên khi người dùng sử dụng tuy không có hại nhiều đối với sức khỏe nhưng tác dụng thần dược của nó thì gần như bằng không. Vì vậy khi mua đông trùng hạ thảo chúng ta cần cân nhắc và kiểm tra kỹ lưỡng thật giả của sản phẩm kẻo lại tiền thì mất nhiều mà tác dụng thì chả thấy đâu.

Đông trùng hạ thảo có thể gọi là một loại nấm kí sinh trên những ấu trùng. Loại nấm đặc biệt này sau khi hút hết dinh dưỡng của ấu trùng thì sẽ phát triển trong suốt quá trình sinh trưởng. có những cây nấm cao đến 11cm.

Trên những dãy núi cao hơn 3.000m ở cao nguyên Thanh Tạng, có một loại bướm gọi là con “Ngài Dơi”, tên khoa học là Thitarodes. Ấu trùng của Ngài Dơi chui sâu vào trong đất để ăn các mầm non của một loại cây họ nghệ (polygonum viviparum L.) rồi ngủ đông.

Một số ấu trùng bị nhiễm một loại nấm có tên khoa học là Cordyceps sinensis. Nấm phát triển mạnh ở phần đầu ấu trùng khiến chúng khó chịu nên chúng có khuynh hướng di chuyển lên phía trên, thường là đến gần mặt đất khoảng 1cm thì chúng chết trong lúc nấm vẫn tiếp tục sinh sôi thành dạng bó tơ. Đến đầu mùa hè, nhiệt độ tăng, bó tơ này bện chặt như một chồi cây con rồi khi lớp băng trên mặt đất tan chảy, nó nhú lên”. Thoạt đầu lúc mới nhú lên, chồi cây có màu trắng ngà nhưng sau đó, dưới tác dụng của ánh nắng mặt trời, nó xạm lại, chuyển thành màu đen xám. Đó chính là đông trùng hạ thảo.

Đông trùng hạ thảo khi còn tươi sống

Theo lược sử Trung Quốc cổ đại, “Bản Thảo Cương Mục” viết bởi Lý Thời Trân đời nhà Minh – 1578 được xem là “Bách khoa toàn thư về dược liệu Trung Quốc” đã rất coi trọng tác dụng của đông trùng hạ thảo với những tác dụng điều trị nhiều loại bệnh tật và nâng cao sức khỏe cho con người một cách toàn diện. Vì dược liệu này chỉ được sử dụng cho các vua chúa trong cung, việc người dân bình thường sử dụng khai thác đông trùng hạ thảo đã bị coi là phạm pháp.

Đông trùng hạ thảo chỉ có thể sinh trưởng và phát triển ở những vùng núi cao lạnh, có tuyết phủ quanh năm như vùng cao nguyên Thanh Tạng ở Trung Quốc và những khu vực dãy núi Hymalaya. Vào thế kỉ 15, sinh vật này đã được một người dân khu vực Thanh Tạng phát hiện ra nhờ đàn bò của mình. Sở dĩ như vậy vì khi đàn bò ăn loại sinh vật này thì người dân này nhận thấy đàn bò mình nuôi trở lên khỏe mạnh sung sức khác thường, đặc biệt là trong quá trình giao phối và ít khi bị bệnh tật. Từ đó nó được người dân rất coi trọng loại sinh vật này và được nhiều người biết đến hơn, tuy nhiên nó chưa được khoa học kiểm chứng rõ ràng.

Cho đến đầu thế kỉ 19, nhà vi khuẩn học Miles Joseph Berkeley người Anh đã nghiên cứu về loài sinh vật này, ông đã chứng minh được nó có rất nhiều dược liệu tốt cho sức khỏe con người, và có thể dùng để chế biến thuốc trị nhiều loại bệnh. Mặc dù vậy, tính đến trước năm 1993, việc sử dụng đông trùng hạ thảo vẫn là rất hạn chế ở các nước phương Tây cho đến khi 3 vận động viên điền kinh ở Trung Quốc là Wang Junxia, Qu Junxia và Zhang Linli phá vỡ kỷ lục thế giới về môn chạy 1.500m, 3.000m và 10.000m tại Thế vận hội Olympic tổ chức ở Bắc Kinh thì nó mới bắt đầu được người ta quan tâm khi mà cả 3 nữ vận động viên này không sử dụng doping mà chỉ sử dụng đông trùng hạ thảo và máu rùa. Nó chẳng khác gì món “hồng sâm hầm thịt chó” mà các vận động viên Hàn Quốc vẫn dùng để nâng cao thể lực.

Từ đó cho đến nay, nhiều cuộc nghiên cứu về loại dược liệu này đã được đưa ra. Không chỉ Đông Y mà Y học phương Tây cũng nghiên cứu và cho thấy rằng đông trùng hạ thảo giúp bảo vệ tủy xương và hệ tiêu hóa cho những người xạ trị chữa ung thư, bảo vệ gan hiệu quả, chữa trị bệnh trầm cảm, giúp hạ đường huyết, cân bằng lượng đường trong máu và đặc biệt hơn cả nó có tác dụng rõ rệt trong việc giúp đàn ông rất sung sức trong đời sống tình dục mà không có bất kì phản ứng phụ nào như khi dùng các thuốc kích thích khác.

Vì vậy, đông trùng hạ thảo được người dân ví như một loại thần dược và được nhiều người săn tìm

Nhắc đến đông trùng hạ thảo thì có lẽ ai cũng biết được những tác dụng dược liệu quý giá của nó đối với sức khỏe con người. Tuy nhiên, ở Việt Nam do đặc điểm khí hậu mà không thể nuôi trồng được loại sinh vật này nên nhiều người thường phải tốn rất nhiều công sức và tiền bạc mới có thể mua được đông trùng hạ thảo loại “xịn”.

Nhưng thực tế cho thấy, các đấng mày râu chúng ta vẫn truyền tai nhau cái tên “Đông Trùng Hạ Thảo Việt Nam”, vậy sinh vật gì ở Việt Nam mà lại có thể được ví như đông trùng hạ thảo. Đó chính là sâu chit, loài sâu sống kí sinh ở trên cây chit trên khu vực núi rừng bạt ngàn phía Tây Bắc nước ta, đặc biệt là ở tỉnh Điện Biên.

sâu chít tươi sau khi được lấy từ câu chít

Vậy tại sao sâu chit lại được ví như đông trùng hạ thảo ở Việt Nam?

Giân dan vùng Tây Bắc vẫn truyền tai nhau câu chuyện truyền thuyết về loài sâu này.

Chuyện là, thuở xa xưa có tên lãnh chúa Đèo Văn Long uy quyền khắp vùng, tài sản cái gì cũng có, nhưng cái lão mê mẩn nhất lại là con sâu chit dùng ngâm rượu để uống. Hằng ngày, ông thường bắt lính tráng đi lên rừng lên núi hay những khe hẻm vách núi cao vút để tìm những cây chit lấy về bắt những con sâu chit ra ngâm rượu uống và để biết thông lý, quan chức triều đình. Sau đó, các quan triều đình cũng mê mẩn theo và thường khuyến khích người dân vào rừng tìm sâu chit và trao thưởng hậu hĩnh, mỗi lạng sâu được thưởng 1 lạng bạc.

Khoa học vào cuộc:

Chính bởi những “tiếng tăm” của loài côn trùng này ở khắp vùng núi phía Bắc mà các nhà khoa học Việt Nam đã phải vào cuộc để nghiên cứu kiểm chứng những thông tin xung quanh về loài sâu này. Tiến sĩ – Bác sĩ Phan Anh Tuấn và các cộng sự ở Viện Y học Cổ Truyền Việt Nam và Đại học Y Hà Nội sau một thời gian dài nghiên cứu đã có những kết luận đầy đủ về loài sâu này. Nhóm nghiên cứu đã mất hơn 3 năm ròng rã lên khu vực Tây Bắc để tìm hiểu thông tin về loài sâu chít từ các người dân tộc và đã gửi đi rất nhiều mẫu sâu sang viện bảo tàng động vật hoàng gia Anh để phân tích và tham khảo ý kiến của các chuyên gia nước ngoài. Và kết quả nghiên cứu được đã phản ánh đúng “tiếng tăm”  của con sâu chít ở khắp vùng Tây Bắc.

Được ví như đông trùng hạ thảo Việt Nam: Loài côn trùng này có tác dụng đối với sức khỏe một cách toàn diện, và hơn cả nó có khả năng phục hồi tổn thương của hệ miễn dịch đối với những bệnh nhân sau chiếu xạ. Với hàm lượng protein tương đương với đông trùng hạ thảo ở Trung Quốc và thành phần axit amin lên đến 17/20 loại cần thiết cho cơ thể ( trong khi đông trùng hạ thảo “xịn” cũng chỉ có 6/20 loại axit amin).

Giàu chất dinh dưỡng: Các nghiên cứu cũng cho thấy rằng, hàm lượng đạm trong sâu chit là rất cao giúp điều trị suy dinh dưỡng và cải thiện sức đề kháng cho cơ thể. Đặc biệt, sâu chit chiếm đến 58.37% loại axit béo giúp cơ thể tạo ra chất có hoạt tính sinh học cho cơ thể. Đồng thời nó cũng không có độc tố nên có thể sử dụng như một loại thực phẩm rất tốt cho sức khỏe trong bữa ăn hàng ngày.

sâu chít sau khi đã sấy khô có thể dùng làm thực phẩm ăn hằng ngày, bảo quản được lâu

Điều trị ung thư: Nghiên cứu dược liệu cũng cho thấy, loài sâu này có khả năng gây độc tế bào ung thư người nên nó đã được sử dụng để bào chế dược liệu điều trị ung thư, cải thiện sức khỏe cho bệnh nhân ung thư sau xạ trị.

Tăng cường sinh lực cho đàn ông: nhắc đến đông trùng hạ thảo thì không thể không nhắc đến tác dụng rất tích cực trong việc giúp phái mạnh sung mãn hơn trong quan hệ tình dục. Vì vậy, nhóm nghiên cứu đã thử nghiên cứu tác dụng này với sâu chit, và kết quả thật bất ngờ khi nhóm nghiên cứu đã chứng minh được tác dụng tăng cường sinh lực cho nam giới khi ngâm sâu chit với rượu. Chính vì vậy mà rượu sâu chit như một thứ hàng “độc” ở miền Tây Bắc và bất cứ ai đi du lịch cũng muốn mang về một bình rượu sâu chit.

rượu sâu chít có tác dụng tăng cường sinh lực cho đàn ông

Tác dụng đối với cả phụ nữ: Lương y Đinh Công Bảy – Tổng thư kí Hội Dược liệu TP HCM thì sâu chít ở dạng sấy khô, tán bột có vị cam ngọt, tính ôn được dùng thay thế vị “Đông trùng hạ thảo”, công dụng như “Đông trùng hạ thảo” – còn gọi là sâm chít. Nó có tác dụng bổ phế, bổ thận, tráng dương khí, an thần, dễ ngủ, chữa thận âm (nóng hầm hầm, ra mồ hôi trộm, đau lưng, tiểu xẻn đỏ vàng), liệt dương, mỏi gối, di tinh, hoạt tinh…Khi ngâm rượu thì rất bổ dưỡng cho đàn ông, nhưng tốt cho phụ nữ hơn…!”.

Chính bởi những tác dụng to lớn của loài sâu chit này đối với sức khỏe con người mà dân gian ta đã truyền tai nhau cái tên “Đông Trùng Hạ Thảo Việt Nam”.- tức Sâu Chít.

Sâu chít được người dân vùng Tây Bắc ưa chuộng và coi là đặc sản không thể thiếu trong các ngày lễ hay làm quà biếu cho du khách gần xa khi đến thăm.

    Có thể nói, trong giới đông y, hay những người thường xuyên sử dụng các thảo dược thiên nhiên cho việc bồi bổ sức khỏe, đặc biệt là các đấng mày râu thì khi nhắc đến đông trùng hạ thảo thì không ai là không biết đến.

   Vậy đông trùng hạ thảo là gì, nó là động vật hay thực vật và nó có những tác dụng thần kỳ đối với sức khỏe như thế nào mà nhiều người lại săn tìm để mua nó như vậy. Ở Việt Nam có đông trùng hạ thảo thật sự như nhiều người vẫn nói không. Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về loại đông dược quý hiếm này.

Đông trùng hạ thảo là gì?

   Nếu để ý cái tên của loài sinh vật này thì chúng ta có thể thấy rõ được nó có thể gọi là động vật hay thực vật cũng được. “Đông trùng”: tức là giai đoạn mùa đông thì nó tồn tại ở dạng côn trùng. “Hạ thảo”: tức là mùa hạ nó tồn tại dưới dạng thực vật. Quá trình phát triển thì vào mùa hạ nấm mọc chồi từ đầu của con sâu nhô lên khỏi mặt đất. Vì vậy, khi phơi khô lên chúng ta có thể thấy rõ được 1 đầu là con sâu và từ đầu con sâu đó mọc lên một mầm lá.

Thành phần dinh dưỡng:

Vậy thành phần dinh dưỡng ở đông trùng hạ thảo tập trung ở đâu nhiều nhất ?

     Đông trùng hạ thảo thực chất là hiện tượng ấu trùng các loài bướm thuộc chi Thitarodes bị nấm thuộc chi Cordyceps ký sinh. Loài nấm này bắt đầu kí sinh lên ấu trùng vào mùa đông và bắt đầu hút các chất dinh dưỡng trên ấu trùng này làm cho chúng chết đi, vào mùa hè nấm kí sinh sẽ phát triển mạnh, có những cây cao đến 11cm và to bằng đầu ngón tay. Vì vậy, ở đông trùng hạ thảo sau khi khai thác thì thành phần dinh dưỡng chính tập trung chính ở phần nấm nhiều hơn là phần sâu.

    Các nhà khoa học đã phân tích vào cho thấy trong đông trùng hạ thảo có 17 loại axit amin khác nhau, có D-mannitol, lipit, và nhiều khoáng chất kim loại khác. Ngoài ra, trong đông trùng hạ thảo còn có rất nhiều chất có giá trị dược liệu rất cao dùng để chế biến thuốc.

Tác dụng của đông trùng hạ thảo:

     Theo những tài liệu ghi chép được từ đông dược cổ, từ ngàn đời xưa, các thầy thuốc đông ý coi đông trùng hạ thảo như một vị thuốc quý giá, dùng để điều trị các chứng bệnh như: thận hư, đau lưng, mỏi gối, ho hen, trẻ em chậm lớn và đặc biệt nó có tác dụng đối với chứng bệnh liệt dương hay di tinh nên được rất nhiều các đấng mày râu coi trọng. Thực tế sách lược ghi lại đông trùng hạ thảo khi dùng không có tác dụng phụ đối với cả cơ thể người và động vật.

Tùy vào các bài thuốc để điều trị bệnh mà dược liệu này được sử dụng khác nhau.

đông trùng hạ thảo khi được sấy khô

Đông trùng hạ thảo có ở Việt Nam không?

    Loài nấm mà kí sinh lên ấu trùng để tạo lên đông trùng hạ thảo chỉ phân bố ở châu Á, Úc với điều kiện độ cao hơn 4000 – 5000 mét so với mặt nước biển như Tây Tạng, Tứ Xuyên, Thanh Hải,… ở Trung Quốc nên những khu vực này mới có thể tìm thấy đông trùng hạ thảo. Vì vậy, ở Việt Nam chúng ta không có loại dược liệu đông trùng hạ thảo, thực tế nhiều người nói loài đông trùng hạ thảo Việt Nam đó là con sâu chít, có thành phần dinh đưỡng và tác dụng bổ dương giống như đông trùng hạ thảo. nên người ta hay ví sâu chít như một loại đông trùng hạ thảo Việt Nam.